Representerende waarneming: vier verklaringen

Door Veni, trainer bij De Upstarter

Het verschijnsel

Iemand wordt gekozen als representant voor de moeder van een vraagsteller die hij niet kent. Hij wordt op een plek gezet, zonder informatie, en meldt na een minuut dat hij zich zwaar voelt en niet naar links kan kijken. De vraagsteller bevestigt dat zijn moeder sinds een gebeurtenis aan die kant van de familie niet meer functioneert. Dit gebeurt in vrijwel elke opstelling, en het is de reden dat mensen de methode ofwel omarmen ofwel afwijzen.

In het vak heet dit representerende waarneming. Het eerlijke antwoord op de vraag hoe het werkt, is dat niemand het sluitend weet. Er zijn vier verklaringen in omloop, en een begeleider doet er goed aan ze alle vier te kennen, omdat elke verklaring iets anders betekent voor hoe je ermee omgaat.

Verklaring 1: het wetende veld

De verklaring die in de opstellingenliteratuur het meest voorkomt, is dat er een veld bestaat waarin informatie over een familiesysteem beschikbaar is, en dat representanten zich daarop afstemmen zodra ze een plek innemen. Hellinger sprak hier zelf over, en de Britse bioloog Rupert Sheldrake leverde met zijn begrip morfogenetisch veld een taal die veel opstellers hebben overgenomen.

Wat deze verklaring dekt: het gevoel van de representant dat hij niet zelf iets bedenkt. Wat ze niet dekt: er is geen onafhankelijke manier om zo’n veld vast te stellen, en de theorie van Sheldrake wordt door de meeste biologen niet aanvaard. Wie deze verklaring als vaststaand presenteert, verliest zorgprofessionals bij de eerste zin.

Verklaring 2: onbewuste waarneming van lichaamstaal

De tweede verklaring is nuchterder. Een representant staat in een ruimte met andere representanten en met de vraagsteller, die hem heeft neergezet met een hand op zijn schouder en daarbij iets heeft laten zien: aarzeling, druk, een adem die stokte. Mensen lezen zulke signalen voortdurend en grotendeels onbewust. Zet iemand op een plek waar hij naar een ander moet kijken die hem niet aankijkt, en hij voelt binnen een minuut dat er iets niet klopt.

Wat deze verklaring dekt: veel. Ze verklaart waarom representanten reageren op plaats en richting, en waarom hun waarnemingen verschuiven zodra iemand wordt bijgezet. Wat ze niet volledig dekt: de precisie van sommige waarnemingen, bijvoorbeeld wanneer een representant iets meldt over een gebeurtenis die de vraagsteller niet had genoemd en die pas later wordt bevestigd. Die gevallen bestaan, al worden ze vaak mooier verteld dan ze gebeurden.

Verklaring 3: lichamelijke resonantie en spiegelneuronen

De derde verklaring sluit aan op onderzoek naar hoe mensen elkaars toestand overnemen. Spiegelneuronen, emotionele besmetting en interpersoonlijke synchronisatie zijn onderzochte verschijnselen: mensen in één ruimte stemmen hun ademhaling, hartslag en houding onbewust op elkaar af. Een representant die tegenover een andere representant staat die verstijft, verstijft mee, en interpreteert dat als zijn eigen gevoel.

Wat deze verklaring dekt: de lichamelijke, moeilijk te onderdrukken aard van wat representanten melden. Wat ze niet dekt: waarom de inhoud vaak klopt met het systeem van de vraagsteller en niet met dat van de representant zelf. Hier overlapt ze met verklaring 2, en samen zijn ze sterker dan afzonderlijk.

Verklaring 4: projectie en betekenisgeving

De vierde verklaring is kritisch en moet eerlijk genoemd worden. Representanten weten wat er van hen wordt verwacht. Ze hebben de uitleg gehoord, ze hebben andere representanten gezien, en ze willen de vraagsteller niet teleurstellen. Wat ze melden, is in deze lezing een mengsel van eigen materiaal, verwachting en de neiging om betekenis te geven aan vage lichamelijke sensaties. De vraagsteller herkent het vervolgens omdat herkenning in een emotionele situatie gemakkelijk is en omdat de uitspraken vaak algemeen genoeg zijn.

Wat deze verklaring dekt: een deel van wat er gebeurt, met zekerheid. Elke eerlijke representant kent het moment waarop hij twijfelt of hij iets voelt of iets maakt. Wat ze niet dekt: de ervaringen van representanten die bewust proberen niets te verzinnen en toch iets merken dat ze niet hadden verwacht, en de veranderingen in waarneming die optreden bij een verplaatsing waar de representant geen reden voor kent.

Waarom je als begeleider niet hoeft te kiezen

Het verleidelijke is om één verklaring te omarmen. Opstellers die voor het veld kiezen, krijgen een methode die alles verklaart en niets toetst. Critici die voor projectie kiezen, moeten een deel van de waarnemingen negeren. De werkbare positie ligt ertussen, en ze heeft praktische gevolgen.

Als representerende waarneming grotendeels bestaat uit onbewuste waarneming en lichamelijke resonantie, dan is ze informatief maar niet onfeilbaar, en dan moet een begeleider haar steeds toetsen bij de vraagsteller. Dan moet hij representanten vrij laten in wat ze zeggen en nooit sturen. Dan moet hij uitspraken over de werkelijke familie vermijden, omdat een opstelling een beeld laat zien en geen feiten vaststelt. En dan moet hij in zijn taal naar deelnemers eerlijk zijn: we zien dat dit gebeurt, we weten niet precies waarom, en we werken ermee alsof het informatie is die getoetst moet worden.

Dat is minder spectaculair dan een wetend veld. Het is ook de enige positie die zorgprofessionals kunnen verantwoorden, en de enige die een begeleider beschermt tegen de verleiding om zijn eigen beeld voor de waarheid van een ander te houden.

Wat onderzoek hierover zegt

Het onderzoek naar representerende waarneming is beperkt. Er zijn kleine experimentele studies die laten zien dat representanten boven kans correcte uitspraken doen over een systeem dat ze niet kennen, en er zijn studies die dat niet vinden. De studies zijn klein en de opzet is lastig, omdat je de lichaamstaal van de vraagsteller moeilijk kunt uitschakelen zonder de opstelling zelf te veranderen. Het aparte artikel over onderzoek gaat hier verder op in.

Veelgestelde vragen

Wat is representerende waarneming?
Het verschijnsel dat representanten in een opstelling dingen melden die passen bij een familie die ze niet kennen.

Is bewezen hoe dat werkt?
Nee. Er zijn vier verklaringen in omloop en het onderzoek is beperkt en klein van opzet.

Hoe ga je er als begeleider mee om?
Als informatie die getoetst moet worden bij de vraagsteller, niet als waarheid over de werkelijke familie.

Volgende stap

Wil je leren hoe je representerende waarneming gebruikt zonder er een geloof van te maken? Vraag de brochure van de opleiding Systemisch Coach aan, of ervaar het eerst zelf als representant.

Lees ook: Familieopstellingen wetenschappelijk bekeken: werkt het? en Representant bij een familieopstelling: een ervaring

Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.