Een familieopstelling begeleiden: de avond stap voor stap
Door Lianne, trainer bij De Upstarter
Waarom dit artikel bestaat
Wie overweegt het begeleiden van opstellingen te leren, ziet meestal alleen de buitenkant: een begeleider die rustig zit, af en toe iemand verplaatst en weinig zegt. Dat oogt eenvoudig. Het is het tegendeel. Dit artikel loopt dezelfde avond langs als het artikel over de avond van binnenuit, maar beschrijft de beslissingen die de begeleider neemt en wat er gebeurt als hij ze overslaat.
Voor de avond: het voorgesprek
Het werk begint niet om zeven uur. Wie een eigen vraag inbrengt, heeft bij een zorgvuldige begeleider van tevoren een kort gesprek gehad, telefonisch of in persoon. Daarin stelt de begeleider drie dingen vast: of de vraag zich leent voor een opstelling, of de persoon er op dit moment stevig genoeg voor is, en of er zaken spelen die een opstelling uitsluiten, zoals acute crisis, actueel geweld of een lopende behandeling waarvan de behandelaar niet op de hoogte is.
Begeleiders die dit overslaan, krijgen vroeg of laat iemand in de kring voor wie de avond niet goed afloopt. Het voorgesprek is geen service; het is de eerste veiligheidsmaatregel.
19.00 uur: de ruimte en de kring
De begeleider heeft de stoelen in een kring gezet met genoeg lege vloer in het midden, en hij heeft bepaald hoeveel mensen er maximaal in de ruimte zijn. Meer dan vijftien wordt onoverzichtelijk voor een beginnende begeleider; meer dan dertig is alleen verantwoord voor zeer ervaren begeleiders met assistentie. De grote zalen van Hellinger zijn geen voorbeeld.
19.15 uur: de opening
De begeleider legt uit wat er gaat gebeuren, hoe lang het duurt, dat iedereen nee mag zeggen tegen een rol, dat wat gezegd wordt in de ruimte blijft, en dat hij de opstelling kan stoppen als dat nodig is. Hij zegt ook wat een opstelling niet is. Deze uitleg duurt vijf minuten en bepaalt de veiligheid van de rest van de avond. Een begeleider die hier haastig overheen gaat, kan later niet meer op afspraken terugvallen.
Tijdens de ronde luistert hij naar iets anders dan de inhoud: naar wie zich aanmeldt met een vraag die te rauw klinkt, naar wie te veel vertelt, naar wie stil is op een manier die zorg vraagt. Dat bepaalt mede wie hij als eerste uitnodigt en wie misschien beter kan wachten.
19.30 uur: het interview
De begeleider stelt de vraagsteller enkele vragen en houdt het bewust kort. Hij vraagt naar feiten over het systeem: wie erbij hoort, wie jong overleed, wie verdween, wie een eerdere partner had. Hij vraagt niet naar verhalen en niet naar gevoelens, omdat verhalen de begeleider een beeld geven dat hij vervolgens in de opstelling zal zoeken. De fenomenologische houding vraagt dat hij zo leeg mogelijk begint.
De eerste grote beslissing valt hier: wie wordt er opgesteld. Minder is bijna altijd beter. Een beginnende begeleider stelt te veel mensen op en verliest het overzicht. Drie tot vijf representanten is voor de meeste vragen genoeg.
19.45 uur: waarnemen en wachten
Zodra het beeld staat, doet de begeleider een tijdlang niets. Hij kijkt naar richting, afstand, houding en adem. Pas daarna vraagt hij de representanten wat ze merken, en hij stelt die vraag open: wat merk je, niet: voel je je zwaar. Elke suggestie van de begeleider wordt door representanten overgenomen, en daarmee is de waarneming waardeloos geworden.
Tegelijk houdt hij de vraagsteller in het oog. Die zit op zijn stoel en ziet voor het eerst een beeld van zijn eigen systeem. Hier kan het te veel worden, en de begeleider moet dat zien voordat de vraagsteller het zelf zegt.
20.00 uur: interveniëren
Elke interventie is een hypothese. De begeleider verplaatst een representant omdat hij vermoedt dat de ordening niet klopt, en hij kijkt of het beeld rustiger wordt of juist niet. Hij zet iemand bij omdat hij vermoedt dat er iemand ontbreekt, en hij kijkt wat dat doet. Hij laat een zin zeggen omdat hij vermoedt dat er erkenning ontbreekt. Als een interventie niets doet of het beeld verslechtert, draait hij haar terug. Een begeleider die zijn eigen hypothese blijft doordrukken, heeft de fenomenologie verlaten.
De tweede grote beslissing valt hier: wanneer is het genoeg. Een opstelling heeft geen vanzelfsprekend einde. Een ervaren begeleider stopt bij een beeld dat de vraagsteller kan meenemen, niet bij een beeld dat af is. Een opstelling die te lang doorgaat, verliest haar werking.
20.25 uur: de vraagsteller erin, en eruit
De begeleider vraagt de vraagsteller zijn eigen plek in te nemen, laat hem de zinnen zelf zeggen of horen, en houdt dit kort. Daarna haalt hij de representanten zorgvuldig uit hun rol, elk afzonderlijk, met naam. Hij vraagt de vraagsteller het beeld bij zich te houden en er voorlopig niet over te praten. Hij vraagt de groep om geen interpretaties te geven. Dit laatste is een van de meest geschonden regels in de praktijk, en een van de belangrijkste.
Na de avond
De begeleider is bereikbaar in de dagen erna, en hij zegt dat ook. Hij weet wie er een eigen vraag heeft ingebracht en neemt waar nodig contact op. Hij reflecteert op zijn eigen interventies, bij voorkeur in intervisie of supervisie met collega’s, omdat hij de enige is die alles heeft gezien en daarmee ook de enige die zichzelf voor de gek kan houden.
Wat dit vraagt van een begeleider
Drie dingen die een opleiding moet leren en die een weekendcursus niet leert: spanning kunnen laten bestaan zonder in te grijpen, een eigen hypothese kunnen loslaten zodra het beeld hem tegenspreekt, en een deelnemer kunnen beschermen tegen een opstelling die te veel wordt, ook als die deelnemer zelf door wil. Over het verschil tussen deelnemer en begeleider gaat een apart artikel.
Veelgestelde vragen
Waarom is een voorgesprek nodig?
Om vast te stellen of de vraag zich leent voor een opstelling, of iemand er stevig genoeg voor is en of er iets speelt dat een opstelling uitsluit.
Hoeveel representanten stel je op?
Minder is bijna altijd beter. Drie tot vijf is voor de meeste vragen genoeg.
Wanneer stopt een opstelling?
Bij een beeld dat de vraagsteller kan meenemen, niet bij een beeld dat af is.
Volgende stap
Overweeg je het begeleiden te leren? Plan een intakegesprek voor de opleiding. Daarin bespreken we je ervaring als deelnemer, je beroepskader en de vraag of de opleiding op dit moment bij je past.
Lees ook: Familieopstelling: wat gebeurt er op zo’n avond? en Opleiding familieopstellingen: van deelnemer naar begeleider
Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.