Organisatieopstelling: wat is het en wat heb je eraan?
Door Veni, trainer bij De Upstarter
Van familie naar organisatie
Een organisatie is geen familie, en wie dat vergeet, maakt fouten. Maar een organisatie is wel een systeem, met leden die erbij horen of buitengesloten raken, met een volgorde die ergens vandaan komt, en met een balans van geven en nemen die scheef kan groeien. In de jaren negentig ontdekten opstellers dat de werkvorm ook op teams en organisaties toepasbaar was, en in Nederland is daar een eigen praktijk uit gegroeid, met Jan Jacob Stam als bekendste naam.
Dit artikel beschrijft wat een organisatieopstelling is, waarin ze verschilt van een familieopstelling, en wat een coach er in een gewoon teamgesprek van kan gebruiken.
Wat er wordt opgesteld
In een familieopstelling staan mensen voor mensen. In een organisatieopstelling staan representanten voor functies, afdelingen, de klant, het product, de oprichter die vertrokken is, het doel van de organisatie, of een abstracter element zoals de reorganisatie van vorig jaar. De vraagsteller is meestal een leidinggevende, een adviseur of een teamlid met een vraag over waarom iets niet werkt.
Het beeld dat ontstaat, is vaak onmiddellijk herkenbaar: een afdeling die met de rug naar de klant staat, een nieuwe directeur die geen plek krijgt omdat de oude er nog staat, een product waar iedereen omheen loopt. Dezelfde dynamiek van buitensluiting, omgekeerde ordening en scheve balans als in een familie, in een andere taal.
De drie verschillen die ertoe doen
Het eerste verschil is binding. In een familie hoor je er voor altijd bij; in een organisatie niet. Mensen vertrekken, en dat hoort zo. Wat in een organisatie wel doorwerkt, is hoe iemand vertrok: met erkenning voor wat hij bracht, of weggewerkt zonder dat iemand het benoemde. Een ontslagen oprichter die nooit is bedankt, staat jaren later nog in de ruimte, en nieuwe leidinggevenden struikelen erover zonder te weten waarover.
Het tweede verschil is ordening. In een familie bepaalt tijd de volgorde. In een organisatie spelen meerdere ordeningen tegelijk: wie er het langst is, wie de meeste verantwoordelijkheid draagt, wie het meest bijdraagt aan het doel. Die ordeningen kunnen botsen, en veel teamconflicten zijn in wezen conflicten tussen twee geldige ordeningen. Een opstelling maakt zichtbaar welke ordening op dit moment voorrang krijgt en welke genegeerd wordt.
Het derde verschil is het doel. Een familie heeft geen doel buiten zichzelf; een organisatie wel. In een organisatieopstelling is het doel of de klant daarom vaak de belangrijkste representant, en de vraag waar iedereen naar kijkt is meestal de vraag die het meest oplevert.
Hoe een organisatieopstelling verloopt
Grotendeels als een familieopstelling, met enkele aanpassingen. Het interview vooraf is zakelijker en gaat over de geschiedenis van de organisatie, over wie er is vertrokken en hoe, over fusies en reorganisaties, en over wat de vraagsteller precies wil weten. De opstelling zelf is vaak korter en meer gericht op een beslissing: wat gebeurt er als we de afdeling anders positioneren, als we de oprichter alsnog bedanken, als we het product centraal zetten. Een organisatieopstelling eindigt vaker dan een familieopstelling met een concrete handeling.
Een belangrijk punt van zorgvuldigheid: in een organisatieopstelling worden collega’s gerepresenteerd die niet in de ruimte zijn en die niet om toestemming is gevraagd. Een goede begeleider houdt het daarom bij functies en rollen en niet bij namen, en spreekt met de vraagsteller af wat er met het beeld gebeurt.
Wat een coach ermee kan zonder opstelling
Ook wie nooit een organisatieopstelling zal begeleiden, kan de blik gebruiken. Drie vragen die in elk teamgesprek bruikbaar zijn: wie is er vertrokken en is daar ooit iets mee gedaan; welke ordening geldt hier eigenlijk, en welke wordt stilzwijgend overruled; en waar kijkt dit team naar als het spannend wordt, naar het doel of naar elkaar. Die vragen komen rechtstreeks uit de opstellingenpraktijk en hebben geen representant nodig.
En de tafelopstelling werkt in een teamcoaching net zo goed als in een individueel gesprek. Een leidinggevende die zijn team op tafel zet met kurken, ziet in een minuut wat hij in drie vergaderingen niet onder woorden kreeg.
Waar het misgaat
Organisatieopstellingen worden soms ingezet als beslissingsinstrument, alsof het beeld voorschrijft wat er moet gebeuren. Dat is een misbruik van de werkvorm. Een opstelling laat zien hoe een systeem er nu uitziet vanuit de vraag van één persoon; ze voorspelt niets en schrijft niets voor. Een directeur die een reorganisatie baseert op een opstelling, heeft de verantwoordelijkheid verplaatst naar iets dat haar niet kan dragen.
Veelgestelde vragen
Wat wordt er opgesteld in een organisatieopstelling?
Functies, afdelingen, de klant, het product, het doel of een gebeurtenis zoals een reorganisatie.
Wat is het verschil met een familieopstelling?
In een organisatie hoor je er niet voor altijd bij, spelen meerdere ordeningen tegelijk en is er een doel buiten de organisatie zelf.
Kun je een besluit baseren op een opstelling?
Nee. Een opstelling laat zien hoe een systeem er nu uitziet vanuit één vraag. Ze voorspelt niets en schrijft niets voor.
Volgende stap
Werk je met teams en wil je deze blik leren gebruiken? Vraag de brochure van de opleiding Systemisch Coach aan of plan een intakegesprek.
Lees ook: Structuuropstelling: wat is het en wanneer gebruik je het? en Tafelopstelling en vloerankers in één-op-één coaching
Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.