Systemisch werken: een sessie in gewone taal
Door Veni, trainer bij De Upstarter
Ik hoor het vaak, ook van collega’s die ik hoog heb zitten: systemisch werk klinkt zo vaag. Ik vind dat een terechte klacht. Wat je niet in gewone woorden kunt uitleggen, kun je ook niet toetsen. Daarom beschrijf ik hier een sessie zoals hij echt verloopt, in woorden die je aan je huisarts kunt uitleggen.
Het taalprobleem
Systemisch werk heeft een reputatie. “Het veld”, “wat er wil bewegen”, “ik voel een zwaarte links van je”. Voor wie erin thuis is, verwijzen die woorden naar herkenbare waarnemingen. Voor iedereen daarbuiten klinken ze als iets wat je niet kunt controleren.
Dat is een probleem, en niet alleen een pr-probleem. Zorgprofessionals die inhoudelijk veel aan deze methodiek zouden hebben, haken erop af. En binnen het vak zelf maakt vage taal het moeilijk om elkaar scherp te houden: wat je niet precies kunt benoemen, kun je ook niet toetsen.
Hieronder daarom een sessie in gewone woorden. Geen jargon, wel hetzelfde werk.
De casus
Een man van 44 komt alleen. Vraag: hij ergert zich buitensporig aan zijn oudste zoon van 15. Hij weet dat zijn reactie niet in verhouding staat, hij schaamt zich ervoor, en het lukt hem niet om het te veranderen. Twee eerdere trajecten met opvoedadvies hebben niet geholpen.
Vier fasen. Per fase: wat de begeleider doet, en waarom.
Fase 1, Van oordeel naar waarneming
Wat je doet. Je vraagt niet waarom hij boos wordt. Je vraagt wat er precies gebeurt.
“Beschrijf het laatste moment. Waar was je, wat deed hij, wat merkte je in jezelf, in die volgorde?”
Hij vertelt: keuken, zoon geeft een kort antwoord zonder op te kijken van zijn telefoon, en er schiet iets door hem heen nog voordat hij iets denkt.
Waarom dit werkt. “Waarom” nodigt uit tot een verklaring, en verklaringen zijn meestal al gerepeteerd. Een feitelijke beschrijving brengt hem terug in het moment, en pas daar is nieuwe informatie te vinden.
Wat je hier al ziet. De reactie komt vóór de gedachte. Dat wijst op iets ouders dan deze situatie.
Fase 2, De reactie los van de aanleiding
Wat je doet. Je scheidt de emotie van de huidige context.
“Die reactie, dat gevoel dat door je heen schiet, wanneer kende je dat voor het eerst?”
Stilte. Dan: “Zo keek mijn vader ook.”
Waarom dit werkt. Je vraagt niet of het met vroeger te maken heeft, dat is een suggestie. Je vraagt naar de eerste keer dat hij dit gevoel kende. Het antwoord komt van hem.
Waar het misgaat. Veel begeleiders gaan hier te snel door naar de vaderrelatie. Blijf even staan. Laat de herkenning er zijn voordat je er iets mee doet.
Fase 3, Het systeem zichtbaar maken
Wat je doet. Je brengt de betrokkenen in beeld. Dat kan met een tekening, met voorwerpen op tafel, of met vragen, het middel doet er minder toe dan de ordening.
“Zet jezelf, je zoon en je vader op tafel. Wie staat waar, hoe ver van elkaar, wie kijkt waarheen?”
Hij zet zichzelf en zijn zoon tegenover elkaar. Zijn vader zet hij ver weg, met de rug naar hen toe.
“Wat valt je op?”
“Dat ik precies tegenover mijn zoon sta. Zoals mijn vader tegenover mij stond.”
Waarom dit werkt. Ruimtelijk maken doet iets wat praten niet doet: het toont de verhouding in één oogopslag. Dit is geen mystiek, het is dezelfde reden waarom een schets van een probleem soms helderder is dan een beschrijving ervan.
In gewone taal. Wat je “opstellen” noemt, is: de verhoudingen buiten het hoofd zetten zodat ze bekeken kunnen worden in plaats van beleefd.
Fase 4, De verplaatsing
Wat je doet. Je onderzoekt wat er verandert als de ordening verandert.
“Zet jezelf eens náást je zoon in plaats van tegenover hem. Wat gebeurt er?”
Hij verschuift het voorwerp en zwijgt een tijd.
“Dan ben ik niet meer degene die hem beoordeelt.”
“En waar is je vader dan?”
“Nog steeds daar. Maar dat hoeft niet meer tussen ons in te staan.”
Waarom dit werkt. Er is niets uitgelegd en niets geadviseerd. De verandering zit in een verschuiving die hij zelf maakt en zelf voelt. Dat beklijft anders dan een inzicht dat hem is aangereikt.
Wat er daarna gebeurt
De sessie eindigt niet bij het inzicht. Systemisch werk dat daar stopt, is precies de vaagheid waar het vak om bekritiseerd wordt.
Je maakt het concreet:
“Wat is het eerste moment deze week waarop je dit gaat merken? Wat doe je dan anders, één ding, klein genoeg om te lukken?”
Zijn antwoord: bij het volgende korte antwoord in de keuken niet reageren, maar naast hem gaan staan en iets anders vragen.
Dat is toetsbaar. Volgende sessie begint daar.
Wat systemisch werk wel en niet is
Wel:
- Kijken naar iemands plaats in een geheel, en naar wat hij daar draagt.
- Onderscheid maken tussen wat van hem is en wat hij van een ander heeft overgenomen.
- Werken met ordening, met balans in geven en nemen, met wat geen plaats heeft gekregen.
- Ruimtelijk werken omdat verhoudingen zich zo beter laten zien dan beschrijven.
Niet:
- Een methode die uitkomsten voorspelt.
- Een vervanging van behandeling bij psychische stoornissen.
- Een techniek waarbij de begeleider weet wat er “moet” gebeuren.
- Iets wat alleen werkt als iedereen erin gelooft.
Waarom de precisie ertoe doet
Voor een zorgprofessional is de vraag niet of het mooi is, maar of het verantwoord is: kan ik uitleggen wat ik doe, kan ik het in mijn dossier verantwoorden, blijf ik binnen mijn kader?
Dat kan, mits je het in gewone taal kunt beschrijven. Een begeleider die zijn eigen interventies niet kan uitleggen zonder metaforen, weet vaak zelf niet precies wat hij doet.
Uit de praktijk
De sessie in dit artikel is een samengesteld voorbeeld. Zo verloopt het in grote lijnen vaak, al kost elke fase in werkelijkheid meer tijd dan op papier en loopt de volgorde zelden zo netjes.
Veelgestelde vragen
Wat is systemisch werken in één zin?
Kijken naar iemands plaats in een geheel, zoals familie of organisatie, en naar wat hij of zij daar draagt.
Is een opstelling met voorwerpen op tafel serieus te nemen?
Ruimtelijk maken toont verhoudingen in één oogopslag. Het werkt om dezelfde reden waarom een schets soms helderder is dan een beschrijving.
Vervangt systemisch werk therapie?
Nee. Het is geen vervanging van behandeling bij psychische stoornissen.
Volgende stap
r
Lees ook: Individuele coaching loopt vast? Kijk naar het systeem en Relatiepatronen: zeven die je systemisch leert zien
Meer weten over de opleiding zelf? Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.