Twee vrouwen in gesprek tijdens de Relatie coach opleiding

Familieopstellingen wetenschappelijk bekeken: werkt het?

Door Veni, trainer bij De Upstarter

De vraag die zorgprofessionals terecht stellen

Wie in de GGZ, de jeugdzorg of de huisartsenzorg werkt, mag niets inzetten dat hij niet kan verantwoorden. De vraag of familieopstellingen werken is daarom geen academische vraag maar een praktische: kan ik dit aanbevelen, kan ik ernaar verwijzen, kan ik het zelf leren zonder mijn beroepskader te schenden. Dit artikel geeft het antwoord dat het onderzoek toelaat, niet meer en niet minder.

Wat er onderzocht is

Het belangrijkste onderzoek komt van de Universiteit Heidelberg. Een groep rond de systeemtherapeut Jochen Schweitzer voerde begin jaren tien een gerandomiseerde studie uit waarin ruim tweehonderd volwassenen uit de algemene bevolking werden toegewezen aan ofwel een driedaags opstellingenseminar, ofwel een wachtlijst. De deelnemers waren geen patiënten: mensen met acute suïcidaliteit, psychose of intoxicatie werden uitgesloten. Een deel van de deelnemers bracht een eigen vraag in, een ander deel was alleen representant of toeschouwer.

De resultaten verschenen in 2013 en 2014 in twee gerenommeerde vaktijdschriften, met een vervolgmeting na acht en twaalf maanden in 2015. De groep die het seminar had gevolgd, scoorde na twee weken en na vier maanden beter op psychologisch functioneren en op de ervaring in de eigen sociale systemen, met een effect van gemiddelde grootte. Het effect hield bij de vervolgmetingen grotendeels stand.

Wat dit wel aantoont

Twee dingen, en ze zijn niet klein.

Ten eerste dat een opstellingenseminar bij gewone volwassenen met een gewone vraag een meetbaar en blijvend effect kan hebben op hoe ze zich verhouden tot de mensen om hen heen. Ten tweede dat dat effect zich ook voordoet bij mensen die geen eigen opstelling deden maar representant of toeschouwer waren, wat aansluit bij wat begeleiders al lang zagen.

Voor een werkvorm die decennialang alleen op casuïstiek en overtuiging dreef, is dat een belangrijke stap. Het maakt het gesprek met een sceptische collega anders: je kunt verwijzen naar een gecontroleerde studie, en niet alleen naar wat je zelf hebt gezien.

Wat dit niet aantoont

Meer dingen, en die moet je even eerlijk noemen.

Het onderzoek zegt niets over klinische groepen. De deelnemers waren geen mensen met een depressie, een trauma of een persoonlijkheidsproblematiek. Wie een opstelling aanbeveelt aan een cliënt in behandeling, kan zich niet op deze studie beroepen.

Het onderzoek zegt niets over het mechanisme. Het meet effect, niet verklaring. Of representerende waarneming echt is, of de ordeningen van Hellinger kloppen, of een helende zin iets doet: dat is allemaal niet onderzocht. Het is heel goed mogelijk dat het effect vooral voortkomt uit wat elk goed groepsproces doet: aandacht, erkenning, een beeld dat blijft hangen, drie dagen met mensen die je serieus nemen.

Het onderzoek is één studie, van één groep, met zelfrapportage als uitkomstmaat. Dat is in de psychotherapie-onderzoek gebruikelijk, en het blijft een beperking. Replicatie door een andere groep ontbreekt grotendeels. Onderzoekers die zelf affiniteit hebben met een methode vinden gemiddeld grotere effecten, en dat risico is hier niet uitgesloten.

En het onderzoek zegt niets over de vele vormen van opstellen die in de praktijk bestaan. Een driedaags seminar met een ervaren begeleider en een voorgesprek is iets anders dan een avond in een buurthuis met een begeleider die een weekendcursus heeft gedaan.

Het onderzoek naar representanten

Naast het effectonderzoek is er een kleine hoeveelheid onderzoek naar de vraag of representanten werkelijk iets waarnemen over een systeem dat ze niet kennen. De opzet van zulke studies is lastig, omdat de lichaamstaal van de vraagsteller en van de andere representanten moeilijk uit te schakelen is zonder de opstelling zelf te veranderen. De resultaten zijn gemengd en de studies zijn klein. Het eerlijke antwoord is dat dit nog open ligt. Het aparte artikel over representanten zet de verklaringen naast elkaar.

Hoe het veld hier zelf mee omgaat

In Duitsland heeft het veld na de controverse rond Hellinger een eigen beroepsvereniging voor opstellers opgericht met richtlijnen voor opleiding en voor veilige praktijk. In Nederland is dat minder geformaliseerd, en wordt de kwaliteit vooral bepaald door het opleidingsinstituut en de persoon van de begeleider. Dat is precies waarom het vragen naar opleiding en werkwijze van een begeleider geen onbeleefdheid is maar verstandig.

Hoe je er als professional over spreekt

Een werkbare formulering, bruikbaar in een verwijsgesprek en in een intake: familieopstellingen zijn een groepswerkvorm waarvoor beperkt maar serieus onderzoek bestaat dat bij volwassenen zonder psychiatrische problematiek een positief effect laat zien op het functioneren in relaties. Het mechanisme is niet bekend. Ze zijn geen behandeling en vervangen die niet. Ze vragen een opgeleide begeleider, een voorgesprek en duidelijke uitsluitingscriteria.

Wie dat kan zeggen zonder te stotteren, kan een opstelling verantwoord aanbevelen aan de juiste mensen, en net zo goed afraden aan de verkeerde.

Veelgestelde vragen

Is er onderzoek gedaan naar familieopstellingen?
Ja. Het belangrijkste is een gerandomiseerde studie van de Universiteit Heidelberg onder volwassenen uit de algemene bevolking.

Geldt dat onderzoek ook voor mensen met psychische klachten?
Nee. De deelnemers waren geen patiënten. Over klinische groepen zegt de studie niets.

Is een familieopstelling een behandeling?
Nee. Het is een groepswerkvorm en geen vervanging van behandeling.

Volgende stap

Wil je weten hoe de opleiding omgaat met onderzoek en met het verschil tussen opstellingenwerk en behandeling? Stel die vraag in een intakegesprek of vraag de brochure aan.

Lees ook: Representerende waarneming: vier verklaringen en Familieopstelling: contra-indicaties en wanneer niet

Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.