Familieopstelling: contra-indicaties en wanneer niet
Door Lianne, trainer bij De Upstarter
Het ongemakkelijke onderwerp
Opstellingenwerk heeft een veiligheidsprobleem dat weinig besproken wordt: het is laagdrempelig, het werkt snel en diep, en het wordt aangeboden door mensen met zeer uiteenlopende opleidingen. Dat is een combinatie die vroeg of laat misgaat. Niet omdat de werkvorm gevaarlijk is, maar omdat ze bij de verkeerde persoon op het verkeerde moment meer losmaakt dan er in een avond kan worden gedragen.
Dit artikel beschrijft zes situaties waarin een begeleider nee moet zeggen, of een andere vorm moet aanbieden. Het is geschreven voor begeleiders en voor professionals die overwegen naar een opstelling te verwijzen.
1. Acute crisis
Suïcidale gedachten, een psychose, een ernstige dissociatieve toestand, acute intoxicatie. Dit zijn harde uitsluitingen, en ze zijn ook de criteria die het Heidelbergse onderzoek hanteerde. Een opstelling versterkt wat er al speelt, en iemand in crisis heeft stabilisatie nodig, geen verdieping. De route is de huisarts of de crisisdienst, niet de kring.
2. Actueel geweld of onveiligheid
Iemand die op dit moment in een relatie leeft waarin geweld, dwang of ernstige controle speelt, moet niet in een opstelling worden gezet waarin die partner gerepresenteerd wordt. Wat in de kring gebeurt, heeft thuis gevolgen. Erkenning van een dader in een opstelling kan voor een slachtoffer in een actuele situatie ondraaglijk zijn, en de taal van sommige opstellers over daders en slachtoffers is hier ronduit schadelijk. Eerst veiligheid, dan pas iets anders.
3. Onverwerkt trauma dat makkelijk ontregelt
Dit is de lastigste categorie, omdat trauma ook precies is waar veel mensen met een opstelling mee komen. Het onderscheid zit in de draagkracht. Iemand die bij het aanraken van het onderwerp wegvalt, bevriest of overspoeld raakt, is in een groepsopstelling niet veilig. Een opstelling van het hele familiesysteem kan dan beter worden vervangen door een kleinere, meer gecontroleerde vorm, of door traumabehandeling bij een daarvoor opgeleide behandelaar. De traumagerichte opstellingsvarianten die sinds Hellinger zijn ontwikkeld, zijn hierop een antwoord, maar ze vragen een eigen opleiding en zijn geen vervanging van behandeling.
4. Een lopende behandeling waarvan de behandelaar niets weet
Wie in behandeling is bij een psycholoog of psychiater, kan een opstelling doen, maar niet zonder dat de behandelaar het weet. Een opstelling kan materiaal losmaken dat vervolgens in de behandeling terechtkomt zonder dat de behandelaar weet waar het vandaan komt. De begeleider vraagt in het voorgesprek naar lopende behandeling en vraagt, als die er is, om overleg. Wie dat weigert, komt niet in de kring.
5. Een recent, rauw verlies
Een overlijden van weken geleden, een scheiding die nog in de rechtszaal ligt, een diagnose van vorige maand. Rouw heeft tijd nodig, en een opstelling die te vroeg komt, versnelt niets maar verstoort wel. Er is geen vaste termijn, maar een begeleider die in het voorgesprek merkt dat iemand nog midden in de gebeurtenis zit, biedt eerst een of meer gesprekken aan en stelt de opstelling uit.
6. Iemand die voor een ander komt
Een moeder die een opstelling wil doen voor haar volwassen zoon die niet wil komen. Een vrouw die wil opstellen om haar man te veranderen. Dit is geen gevaar in klinische zin, maar het is een reden om niet op te stellen zoals gevraagd. Een opstelling gaat over de plek van de vraagsteller in zijn systeem, niet over het veranderen van een ander. Een goede begeleider buigt de vraag om naar wat de vraagsteller zelf kan dragen, en als dat niet lukt, stelt hij niet op. Over de ethiek van afwezigen gaat een apart artikel.
Hoe je dit herkent in een voorgesprek
Vijf vragen die in een voorgesprek van een kwartier de meeste van deze situaties naar boven halen: wat maakt dat je nu komt en niet een jaar geleden; ben je ergens in behandeling of ben je dat recent geweest; is er iets in je leven op dit moment onveilig; is er in het afgelopen halfjaar iets ingrijpends gebeurd; en wat hoop je dat er na de opstelling anders is. Die laatste vraag onthult wie voor een ander komt.
Wie een opstellingenavond aanbiedt zonder voorgesprek, moet deze vragen op zijn minst in de opening van de avond stellen en mensen de ruimte geven om alsnog niet in te brengen.
Wat je in plaats daarvan aanbiedt
Nee zeggen is alleen professioneel als er een ja tegenover staat. In de meeste van deze situaties is dat een of meer gesprekken, waarin de vraag verkend wordt zonder de intensiteit van een groep. Soms is het een tafelopstelling in een één-op-één setting, waar de begeleider veel meer controle heeft over tempo en diepte. Soms is het doorverwijzen naar behandeling, met de deur open voor later. En soms is het gewoon wachten, met een afspraak over wanneer er opnieuw gekeken wordt.
Voor verwijzers
Als je als zorgprofessional iemand naar een opstelling wilt verwijzen, vraag de begeleider naar zijn voorgesprek, zijn uitsluitingscriteria, zijn opleiding en wat hij doet als het misgaat. Een begeleider die deze vragen prettig vindt, is waarschijnlijk veilig. Een begeleider die ze als wantrouwen ervaart, waarschijnlijk niet.
Veelgestelde vragen
Wanneer is een familieopstelling niet geschikt?
Bij acute crisis, actueel geweld, trauma dat snel ontregelt, een behandeling waarvan de behandelaar niets weet, een recent verlies, of als iemand voor een ander komt.
Kan ik een opstelling doen als ik in behandeling ben?
Ja, maar niet zonder dat je behandelaar het weet.
Wat is het alternatief als een opstelling niet past?
Meestal een of meer gesprekken, soms een tafelopstelling in een één-op-één setting, soms doorverwijzen of wachten.
Volgende stap
Wil je weten hoe veiligheid en afbakening in de opleiding worden geoefend? Vraag de brochure aan of plan een intakegesprek. Twijfel je of een opstelling voor jou past, plan dan eerst een coachgesprek.
Lees ook: Ethiek van familieopstellingen: toestemming en afwezigen en Familieopstellingen wetenschappelijk bekeken: werkt het?
Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.