Hellingers late werk: kritiek en de breuk in het veld
Door Veni, trainer bij De Upstarter
Twee Hellingers
Wie Hellinger leest, leest eigenlijk twee auteurs. De eerste schreef en werkte in de jaren tachtig en negentig, was gevormd door therapeutische scholen, beschreef ordeningen die in een opstelling te toetsen waren en werkte met kleine stappen en korte zinnen. De tweede, vanaf ongeveer 2000, sprak in steeds grotere en steeds minder toetsbare termen: over bewegingen van de ziel, over de grote ziel, over een geest die alles leidt, en uiteindelijk over een eigen leer met een eigen naam. Voor wie nu begint, is het belangrijk te weten welke Hellinger hij in handen heeft.
Wat er veranderde in de werkvorm
In het vroege werk kreeg een representant een plek en meldde hij wat hij merkte, waarna de begeleider verplaatste en zinnen liet zeggen. In het late werk liet Hellinger de representanten zelf bewegen, langzaam, zonder opdracht, en zag hij in die bewegingen een uitdrukking van iets groters dan het familiesysteem. De begeleider greep minder in en volgde meer. In zijn eigen taal: de opstelling werd van een werkvorm een geestelijke beweging.
Het bewegende, interventiearme opstellen heeft het veld iets gebracht. Veel hedendaagse begeleiders laten representanten meer vrij dan in de vroege praktijk, en dat is een verbetering. Maar de verklaring die Hellinger eraan verbond, dat er een geest aan het werk is die de begeleider slechts hoeft te volgen, was voor veel collega’s een stap te ver.
Wat er veranderde in de uitspraken
In dezelfde jaren deed Hellinger de uitspraken die zijn naam blijvend hebben beschadigd. Over daders en slachtoffers die in de ziel verbonden zouden zijn op een manier die slachtoffers van geweld als onverdraaglijk ervoeren. Over de Duitse geschiedenis en de plek van daders daarin. Over de verhouding tussen man en vrouw in een paar. Over ziekte als uitdrukking van een systemische verstrengeling, met de suggestie dat erkenning in een opstelling een lichamelijke ziekte zou kunnen beïnvloeden.
Niet elke uitspraak was nieuw; een deel stond al in het vroege werk. Maar de toon veranderde. Waar de vroege Hellinger beschreef wat hij zag, verkondigde de late Hellinger wat waar was. Het verschil tussen een waarneming en een leer is precies het verschil dat het veld deed splitsen.
De breuk
In 2003 en 2004 publiceerden twee Duitse beroepsverenigingen voor systeemtherapie elk een verklaring waarin ze afstand namen van Hellingers manier van werken, zonder de opstelling als werkvorm af te wijzen. De verklaring van 2004 stelde dat het opstellingenwerk zich verder moest ontwikkelen, los van zijn naam. In de jaren erna richtten opstellers die zijn vroege werk waardeerden maar zijn late werk niet, eigen verenigingen en opleidingen op, met richtlijnen voor opleiding, voorgesprek en nazorg.
Hellinger zelf ging verder op zijn eigen weg. Hij droeg zijn scholen en zijn uitgeverij over aan zijn tweede vrouw Sophie, ontwikkelde met haar een leer onder de naam Hellinger Sciencia en gaf tot op hoge leeftijd seminars over de hele wereld. In zijn autobiografie, in 2019 in het Nederlands verschenen, beschrijft hij die weg in zijn eigen woorden, en wie wil begrijpen hoe hij er zelf tegenaan keek, kan daar terecht.
Wat de Nederlandse praktijk heeft gedaan
De meeste Nederlandse opleidingsinstituten zijn in de jaren negentig opgericht door mensen die bij Hellinger hebben geleerd, en de meeste hebben zich in de jaren daarna losgemaakt van zijn late werk zonder zijn vroege werk weg te gooien. Ze werken in kleinere groepen, met voorgesprek en nazorg, met meer theoretische grond uit de contextuele benadering en de systeemtherapie, en met terughoudendheid in uitspraken over ziekte, daders en de ziel. Sommige instituten dragen zijn naam nog in hun eigen naam; andere hebben die bewust achterwege gelaten.
Dat is geen hypocrisie. Het is wat elke volwassen methode doet met haar grondlegger: het bruikbare bewaren, het tijdgebonden benoemen en het schadelijke achterlaten.
Wat dit betekent voor wie nu begint
Lees de vroege Hellinger, met de kanttekeningen uit het artikel over zijn standaardwerk. Lees van de late Hellinger alleen wat je nodig hebt om te begrijpen waar je collega’s het over hebben als ze zeggen dat ze zich van hem hebben losgemaakt. Vertrouw een opleiding die deze geschiedenis kan uitleggen, en wantrouw een opleiding die haar verzwijgt, in beide richtingen: wie Hellinger alleen vereert, heeft niet goed gelezen, en wie hem alleen afwijst, heeft het ook niet.
En let in een opstelling op het verschil tussen een begeleider die vraagt en een begeleider die weet. De eerste werkt vanuit de vroege Hellinger en vanuit alles wat daarna is verbeterd. De tweede werkt vanuit de late Hellinger, en dat is een werkvorm waar je beter niet in terechtkomt.
Veelgestelde vragen
Wat zijn bewegingen van de ziel?
De term uit Hellingers late werk voor opstellingen waarin representanten zelf langzaam bewegen en de begeleider vooral volgt.
Waarom maakten opstellers zich van Hellinger los?
Omdat hij van beschrijven wat hij zag overging op verkondigen wat waar was, in een spirituele taal die niet meer te toetsen was.
Welke Hellinger lees ik als beginner?
De vroege, met kanttekeningen. Van de late alleen wat je nodig hebt om het gesprek in het vak te volgen.
Volgende stap
Wil je de volgende artikelen in deze reeks ontvangen? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.
Lees ook: Bert Hellinger: wie was hij en waarom is hij omstreden? en De verborgen dynamiek van familiebanden: een leeswijzer
Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter. De data van de opstellingenavonden staan op de pagina Opstellingen & coaching.