Bert Hellinger: wie was hij en waarom is hij omstreden?

Door Veni, trainer bij De Upstarter

Waarom je zijn naam moet kennen

Wie een familieopstelling bezoekt of overweegt systemisch te gaan werken, komt de naam Bert Hellinger onvermijdelijk tegen. Sommige aanbieders noemen hem met eerbied, andere vermijden zijn naam zorgvuldig. Beide houdingen zeggen iets, maar leggen weinig uit. Dit artikel probeert het beter te doen: wie was hij, wat heeft hij ontwikkeld, en waarom is zijn naam tot op de dag van vandaag een breukpunt in het vak.

Een leven in drie delen

Bert Hellinger werd in 1925 geboren in Leimen, bij Heidelberg, en overleed in september 2019. Zijn eerste leven was kerkelijk. Hij trad in bij een katholieke orde, werd priester en werkte zestien jaar als missionaris in Zuid-Afrika, grotendeels onder de Zulu. Daar leerde hij iets dat later de kern van zijn werk zou worden: hoe een gemeenschap met voorouders omgaat, en hoe een ordening tussen generaties zich uitdrukt in rituelen en in de manier waarop mensen elkaar aanspreken.

Zijn tweede leven begon rond zijn vijfenveertigste, toen hij de orde verliet, trouwde en zich omschoolde tot therapeut. Hij doorliep in korte tijd een reeks opleidingen die in de jaren zeventig beschikbaar waren: psychoanalyse, groepsdynamica, primaltherapie, transactionele analyse en later ericksoniaanse hypnotherapie en gezinstherapie. Hij was geen man van één school. Wat hij ergens zag werken, nam hij mee.

Zijn derde leven is het bekendste. Vanaf de jaren tachtig ontwikkelde hij, voortbouwend op gezinsbeeldhouwen en familiereconstructie, de werkvorm die familieopstelling ging heten. Het boek waarin de psychiater Gunthard Weber zijn werk in 1993 beschreef, maakte hem in Duitsland in korte tijd beroemd. In Nederland verscheen dat werk als De verborgen dynamiek van familiebanden en werd het het standaardboek voor een hele generatie opstellers.

Wat hij werkelijk heeft toegevoegd

Het is verleidelijk om te zeggen dat Hellinger de opstelling heeft uitgevonden. Dat klopt niet; ruimtelijk werken met representanten bestond al bij Virginia Satir en bij de familiereconstructie. Wat Hellinger toevoegde was drieërlei.

Ten eerste een fenomenologische werkwijze: niet vooraf weten wat er moet gebeuren, maar waarnemen wat zich aandient en daar stap voor stap op reageren. Ten tweede een beschrijving van terugkerende patronen die hij ordeningen noemde, met binding, ordening en balans als kernbegrippen. Ten derde een vorm van spreken in korte, eenvoudige zinnen die de representanten tegen elkaar uitspreken en die hij later helende zinnen noemde. Over elk van deze drie bijdragen gaat elders in deze reeks een apart artikel.

Waar het misging

De controverse rond Hellinger heeft meerdere lagen, en het is eerlijk om ze uit elkaar te houden.

De eerste laag gaat over uitspraken. Hellinger deed, vooral in de jaren negentig en begin deze eeuw, uitspraken over daders en slachtoffers, over incest, over de verhouding tussen mannen en vrouwen en over de Duitse geschiedenis die door veel collega’s als onhoudbaar en soms als kwetsend werden ervaren. Zijn stelling dat in een paar de man voorop gaat, of zijn manier van spreken over slachtoffers van geweld, zijn daar voorbeelden van. Een deel daarvan is in zijn boeken terug te lezen, en een lezer die nu begint, doet er goed aan die passages te herkennen voor wat ze zijn: de opvattingen van een man uit 1925, niet de kern van de methode.

De tweede laag gaat over werkwijze. Hellinger werkte in grote zalen, soms met honderden toeschouwers, en nam weinig tijd voor nabespreking of nazorg. Collega’s uit de systeemtherapie vonden dat onverantwoord. In 2003 en 2004 namen twee Duitse beroepsverenigingen voor systeemtherapie in afzonderlijke verklaringen afstand van Hellingers manier van werken, zonder de werkvorm zelf af te wijzen. Dat onderscheid, tussen de werkvorm en de stijl van de grondlegger, is sindsdien bepalend geworden.

De derde laag gaat over zijn latere werk. Vanaf ongeveer 2000 verschoof Hellinger van een therapeutische naar een steeds meer spirituele taal, met begrippen als bewegingen van de ziel en later een eigen school onder de naam Hellinger Sciencia. Veel opstellers die zijn vroege werk waardeerden, gingen hier niet in mee. Ook daarover gaat een apart artikel.

Hoe het veld ermee omgaat

In Nederland bestaan sinds de jaren negentig opleidingsinstituten die het werk van Hellinger hebben vertaald, verfijnd en op onderdelen gecorrigeerd. De meeste hedendaagse begeleiders werken met de werkvorm en de kernbegrippen, maar niet met de persoonlijke opvattingen van Hellinger, en ook niet met zijn late spirituele taal. Ze werken in kleinere groepen, met meer aandacht voor veiligheid en nazorg, en vaak in combinatie met andere methodieken zoals de contextuele benadering of traumawerk.

Dat is ook de positie van De Upstarter. We gebruiken de naam Hellinger omdat het oneerlijk zou zijn hem te verzwijgen, en we leggen uit wat we overnemen en wat niet. Wie bij ons een opstelling bijwoont, krijgt een werkvorm die herkenbaar van hem afstamt, in een vorm die hij zelf waarschijnlijk te voorzichtig had gevonden.

Wat dit betekent voor jou

Als je een eigen vraag hebt, hoef je Hellinger niet te lezen om een opstelling te kunnen bezoeken. Als je overweegt het vak te leren, moet je hem wel lezen, en dan met de blik van een vakgenoot: wat is hier methodisch bruikbaar, wat is tijdgebonden, en wat zou ik anders doen. Die vraag stellen is geen gebrek aan respect. Het is precies wat Hellinger zelf deed met de scholen waar hij uit kwam.

Veelgestelde vragen

Heeft Hellinger de familieopstelling uitgevonden?
Niet helemaal. Ruimtelijk werken met representanten bestond al bij Virginia Satir. Hellinger voegde de fenomenologische werkwijze, de ordeningen en de korte zinnen toe.

Waarom is Hellinger omstreden?
Om uitspraken over daders, slachtoffers en de verhouding tussen mannen en vrouwen, om zijn werkwijze in grote zalen met weinig nazorg, en om zijn latere spirituele leer.

Moet ik Hellinger lezen voordat ik een opstelling bezoek?
Nee. Voor een eigen vraag is dat niet nodig. Wie het vak wil leren, leest hem wel, met de blik van een vakgenoot.

Volgende stap

Wil je meer lezen over Hellinger en het vak? Schrijf je in voor de nieuwsbrief en ontvang nieuwe artikelen in je mailbox.

Lees ook: De verborgen dynamiek van familiebanden: een leeswijzer en Hellingers late werk: kritiek en de breuk in het veld

Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter. De data van de opstellingenavonden staan op de pagina Opstellingen & coaching.