Tafelopstelling en vloerankers in één-op-één coaching

Door Veni, trainer bij De Upstarter

De misvatting

Veel coaches denken dat opstellingenwerk een groep vereist, en laten het daarom liggen. Dat is jammer, want een groot deel van wat een opstelling doet, is ook in een één-op-één gesprek te bereiken. De groep voegt representerende waarneming toe en een zekere intensiteit, maar de kern, het buiten het hoofd zetten van verhoudingen zodat ze bekeken kunnen worden in plaats van beleefd, werkt ook met voorwerpen, met vellen papier op de grond en zelfs met alleen verbeelding.

Hieronder drie vormen, van concreet naar abstract.

Vorm 1: de tafelopstelling

De cliënt zet op tafel voorwerpen neer voor de mensen of elementen in zijn vraag: houten poppetjes, stenen, kurken, wat er maar is. Hij bepaalt zelf de plek, de afstand en de kijkrichting, en de coach vraagt pas daarna wat hem opvalt.

Wat de tafelopstelling kan: in enkele minuten een beeld maken van een verhouding die in woorden ingewikkeld is. Een cliënt die drie zinnen nodig heeft om uit te leggen hoe het met zijn broers zit, heeft op tafel in tien seconden laten zien dat hij zelf buiten de kring staat. Daarna kan de coach vragen wat er gebeurt als hij een poppetje verzet, en de cliënt kan dat zelf doen en zelf voelen.

Wat ze mist: er zijn geen representanten die iets melden. De waarneming komt alleen van de cliënt, en die kijkt met zijn eigen bril. Dat is tegelijk de kracht: er is geen informatie van buiten die de cliënt kan afwijzen, alles komt van hemzelf.

Wanneer je haar kiest: bij vrijwel elke relationele vraag in een eerste of tweede gesprek. Bij cliënten die snel overspoeld raken, omdat het tempo volledig in hun hand ligt. En bij cliënten die wantrouwend staan tegenover alles wat op een ritueel lijkt; een tafel met kurken is moeilijk zweverig te noemen.

Vorm 2: vloerankers

De coach legt vellen papier op de grond, elk voor een persoon of element in de vraag, en de cliënt gaat erop staan. Op de plek van zijn vader kijkt hij naar het vel dat voor hemzelf staat. Op zijn eigen plek kijkt hij naar zijn vader. De coach vraagt bij elke positie wat de cliënt merkt in zijn lichaam en wat hij ziet vanaf die plek.

Wat vloerankers kunnen: de cliënt zelf tot representant maken. Hij staat letterlijk op de plek van de ander en ervaart van daaruit, en dat is iets anders dan erover nadenken. De rolwisseling uit het psychodrama komt hier in een vorm die geen groep nodig heeft. Cliënten die vanaf de plek van hun moeder naar zichzelf kijken, zeggen vaak dingen die ze op hun eigen stoel nooit hadden kunnen zeggen.

Wat ze missen: de coach kan niet zelf een plek innemen en tegelijk begeleiden, en er is niemand die de cliënt tegenspreekt. Een cliënt die op de plek van zijn vader alleen maar zijn eigen beeld van die vader herhaalt, heeft iemand nodig die vraagt of dat wel van de vader is.

Wanneer je ze kiest: zodra de vraag gaat over een verhouding met één of twee concrete mensen, en zodra de cliënt genoeg lichaamsbewustzijn heeft om te kunnen zeggen wat hij merkt. Dat laatste is bij veel mensen trainbaar, en vloerankers zijn daar zelf een goede oefening voor.

Vorm 3: de innerlijke opstelling

Zonder voorwerpen, zonder vellen. De coach vraagt de cliënt de ogen te sluiten en de betrokkenen in gedachten in een ruimte te zetten. Waar staat je moeder, hoe ver, kijkt ze naar je. De coach begeleidt verplaatsingen en zinnen op dezelfde manier als in een groepsopstelling, maar alles gebeurt in de verbeelding.

Wat de innerlijke opstelling kan: overal werken, ook aan de telefoon, ook met cliënten die niet kunnen staan, ook bij een vraag die te intiem is om op tafel te zetten. En ze maakt de cliënt zelfstandig: wie het een paar keer heeft gedaan, kan het thuis herhalen.

Wat ze mist: het meeste. Er is geen beeld dat de cliënt kan verrassen, want hij maakt het zelf. Er is geen lichaam dat iets meldt. De innerlijke opstelling is een krachtige verbeeldingstechniek en een zwakke opstelling.

Wanneer je haar kiest: als afsluiting of herhaling van iets dat eerder concreter is gedaan, of als enige mogelijkheid.

Wat alle drie de vormen nodig hebben

Dezelfde houding als in de groep. De coach vraagt open, stuurt niet, toetst bij de cliënt en laat zijn eigen hypothese los zodra het beeld hem tegenspreekt. Dezelfde begrippen: binding, ordening, balans, loyaliteit. En dezelfde grens: een opstelling in een coachkamer blijft coaching en wordt geen behandeling door er een ander woord op te plakken. Bij cliënten voor wie een groepsopstelling niet veilig is, is een tafelopstelling vaak wel veilig, maar niet altijd, en de criteria uit het artikel over wanneer je niet opstelt gelden onverkort.

Waarom dit voor coaches de beste ingang is

Een coach die systemisch wil leren werken, begint beter met deze drie vormen dan met groepsopstellingen. Ze zijn direct toepasbaar in de bestaande praktijk, ze vragen geen groep en geen nieuwe infrastructuur, en ze leren de coach de begrippen en de houding in een omgeving waar hij het tempo zelf bepaalt. Wie daarna een groep gaat begeleiden, doet dat met honderd tafelopstellingen aan ervaring, en dat is te merken.

Veelgestelde vragen

Wat is een tafelopstelling?
Een opstelling met voorwerpen op tafel, waarbij de cliënt zelf plek, afstand en kijkrichting bepaalt.

Wat zijn vloerankers?
Vellen papier op de grond die elk voor een persoon of element staan. De cliënt gaat er zelf op staan en ervaart de verhouding vanaf die plek.

Heb je een groep nodig om systemisch te werken?
Nee. Een groot deel van wat een opstelling doet, is ook in een één-op-één gesprek te bereiken.

Volgende stap

Wil je deze vormen leren toepassen in je eigen praktijk? Vraag de brochure van de opleiding Systemisch Coach aan. Wil je eerst ervaren hoe het werkt, boek dan een opstelling met vloerankers of poppetjes.

Lees ook: Familieopstelling: contra-indicaties en wanneer niet en Opleiding familieopstellingen: van deelnemer naar begeleider

Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.