Structuuropstelling: wat is het en wanneer gebruik je het?
Door Veni, trainer bij De Upstarter
Een andere tak aan dezelfde boom
Terwijl Hellinger in de jaren negentig de familieopstelling ontwikkelde, werkten in München de logicus en filosoof Matthias Varga von Kibéd en de psychologe Insa Sparrer aan een variant die niet uitgaat van de familie maar van de structuur van een vraagstuk. Ze noemden het systemische structuuropstellingen, en het is in de jaren daarna uitgegroeid tot een eigen school met een eigen opleidingstraditie, ook in Nederland.
Voor coaches en adviseurs is dit vaak de interessantere tak, omdat ze toepasbaar is op vragen die niets met familie te maken hebben, en omdat ze methodisch strakker is dan de familieopstelling.
Wat er wordt opgesteld
In een structuuropstelling kiest de vraagsteller niet representanten voor mensen maar voor elementen van zijn vraag. In de eenvoudigste vorm, de probleemopstelling, zijn dat: de vraagsteller zelf, het doel, het obstakel dat tussen hem en het doel staat, de hulpbronnen die hij heeft, de verborgen winst van het probleem, en soms de toekomstige taak die achter het doel ligt.
Het beeld dat ontstaat, is abstract en verrassend bruikbaar. Een vraagsteller die zijn doel ver weg heeft gezet en zijn obstakel vlak voor zich, ziet dat. Een representant voor de verborgen winst die zegt dat hij zich prettig voelt op zijn plek, laat de vraagsteller zien dat het probleem iets oplevert. Een hulpbron die niemand ziet, kan dichterbij worden gezet, en de vraagsteller merkt wat dat doet.
Wat Varga von Kibéd en Sparrer toevoegden
Drie dingen die het verschil maken met de familieopstelling.
Het eerste is de grammatica. Structuuropstellingen hebben vaste vormen met vaste elementen, en de begeleider weet daardoor welke vragen hij kan stellen en in welke volgorde. Dat maakt de methode leerbaar en toetsbaar op een manier die de fenomenologische familieopstelling niet is. Een begeleider die een probleemopstelling doet, kan achteraf precies uitleggen wat hij deed en waarom.
Het tweede is de taal. Representanten in een structuuropstelling spreken over verschillen: ik sta beter dan daarnet, ik kan nu wel naar het doel kijken, de afstand is kleiner. Er wordt niet gevraagd naar gevoelens over een familielid, maar naar veranderingen in waarneming bij een verplaatsing. Dat maakt de methode geschikt voor contexten waar de taal van de familieopstelling niet past: een directiekamer, een projectteam, een cliënt die niet over zijn gezin wil praten.
Het derde is de verbinding met andere scholen. Varga von Kibéd en Sparrer bouwden expliciet op de oplossingsgerichte benadering en op de systeemtheorie, en hun werk is daardoor methodisch beter ingebed in de bestaande literatuur dan dat van Hellinger. Een zorgprofessional die structuuropstellingen leert, kan die verantwoorden met verwijzing naar scholen die in zijn beroepskader al erkend zijn.
Het tetralemma
Een van de bekendste structuuropstellingen is de tetralemma-opstelling, bedoeld voor beslissingen waarin iemand vastzit tussen twee opties. Er worden niet twee maar vijf posities opgesteld: het ene, het andere, beide, geen van beide, en een vijfde positie die staat voor alles wat buiten dit dilemma ligt. De vraagsteller loopt de posities langs en merkt wat elke positie met hem doet.
Het bruikbare hiervan is dat een dilemma vrijwel altijd te eng gesteld is. Wie alleen tussen blijven en weggaan kan kiezen, heeft meestal nog niet gekeken naar wat er mogelijk is als beide tegelijk waar zijn, of als geen van beide hoeft. De vijfde positie, buiten het dilemma, is vaak de plek waar een vraagsteller voor het eerst adem haalt.
Wanneer een structuuropstelling beter past
Bij vragen over werk, loopbaan, beslissingen en projecten past een structuuropstelling vrijwel altijd beter dan een familieopstelling. Bij vragen waarin de vraagsteller niet wil of kan praten over zijn familie, ook. Bij vragen in een organisatiecontext, waar de namen van collega’s liever niet vallen, is de structuuropstelling de veiligere vorm. En bij cliënten die wantrouwend staan tegenover alles wat op een ritueel lijkt, is de abstracte en bijna technische aard van de structuuropstelling een voordeel.
Een familieopstelling past beter zodra de vraag gaat over herkomst, over loyaliteit aan ouders of grootouders, over een verlies of over een patroon dat de vraagsteller in zijn familie herkent. Een ervaren begeleider kent beide vormen en kiest per vraag, en soms begint hij met een structuuropstelling en merkt halverwege dat er een familielid in de ruimte ontbreekt.
Wat je nodig hebt om het te leren
Structuuropstellingen vragen een eigen opleiding, en die is in Nederland beschikbaar bij enkele instituten die op de school van München aansluiten. Wie al familieopstellingen begeleidt, leert de vormen snel; wie uit de coaching komt zonder opstellingservaring, vindt in de structuuropstelling vaak een toegankelijker begin dan in de familieopstelling, juist door de vaste grammatica.
Veelgestelde vragen
Wat is een structuuropstelling?
Een opstelling waarin geen familieleden maar elementen van een vraagstuk worden opgesteld, zoals het doel, het obstakel en de hulpbronnen.
Wat is een tetralemma?
Een structuuropstelling voor dilemma’s met vijf posities: het ene, het andere, beide, geen van beide en alles wat buiten het dilemma ligt.
Wanneer past een structuuropstelling beter dan een familieopstelling?
Bij vragen over werk, loopbaan, beslissingen en projecten, en als iemand niet over zijn familie wil of kan praten.
Volgende stap
Werk je vooral met loopbaan- en werkvragen en wil je systemisch leren werken? Vraag de brochure van de opleiding Systemisch Coach aan of plan een intakegesprek.
Lees ook: Organisatieopstelling: wat is het en wat heb je eraan? en Tafelopstelling en vloerankers in één-op-één coaching
Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.