Loyaliteit en balans: de contextuele benadering van Nagy

Door Veni, trainer bij De Upstarter

De minder bekende naam

Vraag een willekeurige deelnemer aan een opstellingenavond wie de grondlegger van het systemisch werk is, en je hoort Hellinger. Vraag een systeemtherapeut, en je hoort met enige kans een andere naam: Ivan Boszormenyi-Nagy, de Hongaars-Amerikaanse psychiater die in de jaren zestig en zeventig de contextuele therapie ontwikkelde. Zijn boek Invisible Loyalties uit 1973, geschreven met Geraldine Spark, is een van de meest invloedrijke teksten in de gezinstherapie, en Hellinger heeft er royaal uit geput.

Dat is geen verwijt. Hellinger was open over zijn bronnen. Maar voor wie systemisch wil leren werken, is het belangrijk om te weten welk deel van het gereedschap uit de contextuele benadering komt, omdat die benadering preciezer en beter onderbouwd is dan de opstellingenliteratuur, en omdat ze in Nederland een eigen opleidingstraditie heeft.

Begrip 1: loyaliteit

Nagy’s centrale idee is dat mensen door onzichtbare loyaliteiten verbonden zijn aan hun familie, en dat die loyaliteiten sterker zijn dan bewuste keuzes. Een kind is loyaal aan zijn ouders, ook als die ouders het slecht deden. Een volwassene die zich van zijn familie afkeert, is daar op een andere manier nog steeds loyaal aan, bijvoorbeeld door hetzelfde patroon te herhalen dat hij zei te verwerpen.

Voor een coach is dit het begrip dat verklaart waarom motivatie niet werkt. Een cliënt die zakelijk wil slagen maar uit een familie komt waar geld verdacht was, vecht niet tegen een gebrek aan wil maar tegen een loyaliteit. Zolang die niet gezien wordt, wint ze.

Begrip 2: de balans van geven en nemen

Nagy beschreef relaties als een voortdurende uitwisseling waarin mensen geven en ontvangen, en hij liet zien dat de rechtvaardigheid van die uitwisseling bepalend is voor het vertrouwen in een relatie. Tussen partners moet de balans ongeveer kloppen. Tussen ouders en kinderen klopt ze per definitie niet, en dat hoort zo: ouders geven meer dan ze terugkrijgen, en kinderen vereffenen dat niet door terug te geven maar door door te geven.

Dit is het begrip dat Hellinger vrijwel onveranderd overnam. In een opstelling zie je het terug zodra een kind te veel aan een ouder probeert terug te geven, of een partner jarenlang meer heeft gegeven dan de ander kon ontvangen.

Begrip 3: de roulerende rekening

Wanneer iemand in zijn jeugd tekort is gedaan, ontstaat volgens Nagy een rekening die open blijft staan. Het pijnlijke is dat die rekening zelden wordt verhaald op degene die hem veroorzaakte. Ze wordt doorgegeven: een vrouw die als kind niet gezien werd, vraagt van haar eigen kinderen wat ze van haar moeder niet kreeg. Nagy noemde dit de roulerende rekening, en het verklaart hoe pijn over generaties heen verhuist zonder dat iemand het bewust wil.

In een opstelling is dit vaak het moment van herkenning: de representant van een grootouder zegt iets waarvan de vraagsteller schrikt, omdat het precies is wat hij zelf tegen zijn kinderen zegt.

Begrip 4: meerzijdige partijdigheid

Het vierde begrip is geen beschrijving van families maar een houding van de begeleider. Nagy stelde dat een therapeut die met een gezin werkt, partijdig moet zijn voor iedereen tegelijk: voor degene die in de kamer zit en voor degenen die er niet zijn, voor het kind en voor de ouder, voor de vraagsteller en voor degene over wie geklaagd wordt. Niet neutraal, wel afwisselend en nadrukkelijk partijdig voor elk lid van het systeem.

Dit is het begrip dat relatiecoaches het meest nodig hebben en het minst vaak expliciet leren. Het is ook wat een goede opstellingenbegeleider doet als hij een afwezige vader een plek geeft in plaats van hem buiten beeld te houden omdat de vraagsteller boos op hem is.

Waar Nagy en Hellinger uit elkaar gaan

De contextuele benadering is een gespreksmethode en een ethiek. Ze werkt met de werkelijke mensen in een gezin, over meerdere gesprekken, met als doel het herstel van vertrouwen door erkenning en door het opnieuw opmaken van de rekening. Het is een traag en zorgvuldig vak.

Hellinger nam de begrippen en zette ze in een snelle, ruimtelijke en groepsgerichte werkvorm met representanten in plaats van familieleden. Dat maakte het werk toegankelijker en in één sessie zichtbaar, maar het verloor ook iets: de dialoog met de echte ander, de tijd, en een deel van de theoretische precisie. Wie beide kent, kan kiezen wat een cliënt nodig heeft. Wie alleen de opstelling kent, heeft maar één gereedschap.

Wat dit betekent voor je opleiding

Voor zorgprofessionals is de contextuele benadering vaak de betere ingang, omdat ze aansluit bij gespreksvoering en dossiervorming en omdat ze in de GGZ een erkende plek heeft. Voor coaches die ruimtelijk willen werken, is kennis van Nagy de theoretische grond die een opstelling verantwoord maakt. In de opleiding van De Upstarter zitten beide, in die volgorde: eerst de begrippen, dan de werkvorm.

Veelgestelde vragen

Wie was Ivan Boszormenyi-Nagy?
Een Hongaars-Amerikaanse psychiater die de contextuele therapie ontwikkelde. Hellinger nam veel van zijn begrippen over.

Wat is een onzichtbare loyaliteit?
Een band met je familie die sterker is dan je bewuste keuzes. Ook wie zich van zijn familie afkeert, blijft er vaak op een andere manier loyaal aan.

Wat is meerzijdige partijdigheid?
De houding waarbij de begeleider afwisselend en nadrukkelijk partijdig is voor ieder lid van het systeem, ook voor wie niet in de kamer zit.

Volgende stap

Wil je met deze begrippen leren werken? Vraag de brochure van de opleiding Systemisch Coach aan of plan een intakegesprek.

Lees ook: De verborgen dynamiek van familiebanden: een leeswijzer en Geschiedenis van familieopstellingen: Moreno tot Hellinger

Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.