Drie vrouwen in gesprek tijdens de Systemisch coach opleiding

Relationeel werken in de zorg: wat kun je toevoegen?

Door Mariëtte, trainer bij De Upstarter

In elke groep die ik opleid, zitten mensen uit de zorg, het onderwijs of het sociaal werk. Zij willen meestal geen ander beroep. Ze willen beter worden in het beroep dat ze hebben. Voor hen schreef ik dit stuk.

De vraag achter de vraag

Werk je in de GGZ, jeugdzorg, sociaal werk of eerstelijnszorg, dan is je vraag zelden of systemisch denken waardevol is. Dat weet je. Je ziet dagelijks dat klachten in relaties worden onderhouden: de jongere die opknapt in de kliniek en terugvalt bij thuiskomst, de cliënt met angstklachten wiens partner al het spannende overneemt, het gezin waar iedereen om één diagnose heen organiseert.

Je vraag is praktischer: wat mag ik hiermee doen binnen mijn rol, met mijn caseload en mijn tijd?

Eerst de grens, dan het gereedschap

Drie kaders bepalen wat je mag.

Je beroepsregister. Wat je bevoegdheid en je beroepscode toestaan, is leidend. Een interventie toevoegen die binnen je competentie valt en die je kunt verantwoorden, is iets anders dan een behandelvorm toepassen waarvoor je niet bent opgeleid.

Je instelling. Wat past binnen het behandelkader, het dossier en de verantwoording? Bespreek nieuwe werkwijzen in intervisie of met je behandelverantwoordelijke voordat je ze inzet, niet erna.

De titel die je voert. Systeemtherapeut is geen wettelijk beschermde titel, maar wel een kwaliteitsregistratie van de beroepsvereniging NVRG, met eigen eisen voor vooropleiding, opleidingsuren en werkervaring. Systemisch geschoold zijn is iets anders dan systeemtherapeut zijn, en dat onderscheid hoor je zichtbaar te maken, naar cliënten en naar collega’s.

Binnen die kaders is er meer ruimte dan de meeste professionals benutten.

Vijf interventies die binnen vrijwel elk kader passen

1. De afwezige in de kamer brengen

Je zit met één cliënt. De partner, de ouder, de leidinggevende is er niet. Toch is die aanwezig, in de vorm die jouw cliënt ervan schetst.

Wat je doet: vraag consequent naar het perspectief van de afwezige. “Wat denk je dat er in haar gebeurt op dat moment?” “Hoe zou hij dit gesprek beschrijven?”

Wat het oplevert: je cliënt stapt uit het slachtoffer- of aanklagerframe zonder dat je zijn ervaring hoeft te relativeren. En je voorkomt dat je onbedoeld een bondgenootschap sluit tegen iemand die je nooit hebt gesproken.

Tijdsinvestering: nul. Het is een andere vraag, geen extra sessie.

2. Het genogram, kort

Een eenvoudige schets van drie generaties: wie, met wie, wat is er gebeurd. Geen uitgebreide familiereconstructie, een kwartier op papier.

Wat het oplevert: patronen die in het gesprek onzichtbaar blijven, springen op papier direct in het oog. Wie zorgde er in dit gezin voor wie. Wie is er weggevallen. Welke gebeurtenis wordt niet genoemd.

Waarom dit binnen je kader past: het is inventarisatie, geen behandeling. Het hoort in vrijwel elke anamnese thuis en gebeurt te weinig.

3. Vragen naar de functie van het gedrag

De klassieke systemische vraag, in gewone woorden: wat zou er gebeuren als de klacht er niet meer was?

Wat het oplevert: je ontdekt wat het symptoom draagt. De jongere die spijbelt en daarmee thuis is wanneer zijn moeder alleen zou zijn. De cliënt wiens angst het enige is wat haar partner nog thuis houdt.

Belangrijk: dit is geen suggestie dat iemand zijn klacht wil houden. Het is de vraag welke plaats de klacht in het geheel heeft gekregen.

4. Ordening benoemen

Wie neemt in dit systeem een plaats in die niet van hem is? Het kind dat de ouder verzorgt. De oudste die opvoedt. De cliënt die het emotionele werk voor zijn hele familie doet.

Wat je doet: benoem het feitelijk, zonder verwijt. “Als ik het zo hoor, ben jij sinds je twaalfde degene die het overzicht houdt.”

Wat het oplevert: dit is een van de meest effectieve zinnen in de hulpverlening. Erkenning van wat iemand gedragen heeft, doet vaak meer dan een interventie.

5. De interventie in het systeem, niet in de sessie

Sluit af met een handeling die buiten jouw kamer plaatsvindt: een gesprek dat gevoerd wordt, een taak die teruggegeven wordt, een grens die uitgesproken wordt.

Waarom: jouw sessie is een uur. De week is de rest. Verandering die niet in het systeem landt, wordt er door het systeem uit gewerkt.

Waar het ophoudt

Vijf situaties waarin je niet zelf doorgaat:

  1. Je gaat behandelen waarvoor je niet bent opgeleid. Traumabehandeling, systeemtherapie als behandelvorm, gezinsbehandeling bij complexe problematiek, dat is werk met eigen opleidingseisen.
  2. Er is onveiligheid. Geweld of dreiging in een gezin vraagt om de daarvoor bestemde route, niet om relationeel werk.
  3. Je gaat cliënten van je werk naar je eigen praktijk leiden. Dat is een belangenverstrengeling, ongeacht hoe goed je intentie is.
  4. Je kunt niet uitleggen wat je doet. Als je een interventie niet in je dossier of in intervisie kunt verantwoorden, is dat geen dossierprobleem maar een signaal.
  5. Je merkt dat je improviseert. Een methodiek gedeeltelijk beheersen is riskanter dan haar niet gebruiken.

Wat een opleiding hier toevoegt

De vijf interventies hierboven kun je morgen inzetten. Wat een opleiding toevoegt is niet meer techniek maar meer precisie: weten wanneer je welke vraag stelt, hoe je met escalatie omgaat, en vooral, wat je doet als je interventie iets losmaakt wat je niet had voorzien.

Dat laatste is het verschil tussen een professional met een paar systemische vragen en een professional die systemisch werkt.

Praktisch: accreditatie en tijd

Twee vragen die voor jouw beroepsgroep vaak beslissend zijn:

  • Accreditatie. Vraag bij elke opleiding expliciet of er accreditatie is aangevraagd bij jouw register, en zo nee, hoeveel uur je zelf kunt indienen. Doe dit vóór inschrijving.
  • Rooster. Vraag of lesdagen ruim van tevoren vastliggen. Met een caseload en een dienstrooster is voorspelbaarheid vaak belangrijker dan intensiteit.

Uit de praktijk

Een samengesteld voorbeeld. Een jeugdverpleegkundige ziet op het consultatiebureau een moeder die elke vraag over haar baby beantwoordt met wat haar eigen moeder ervan vindt. Vroeger gaf ze dan nog een keer het advies. Nu vraagt ze wie er thuis meebeslist over de verzorging. Het gesprek duurt vijf minuten langer en gaat voor het eerst over wat deze moeder zelf wil. Ze blijft binnen haar rol: ze behandelt niets, ze maakt alleen het systeem zichtbaar en noteert het in het dossier.

Veelgestelde vragen

Mag ik als zorgprofessional systemische interventies gebruiken?
Ja, zolang je binnen je bestaande bevoegdheid blijft en het in je dossiervoering en intervisie verantwoordt.

Mag ik cliënten uit mijn instelling meenemen naar een eigen praktijk?
Nee. Je instellingsrol gebruik je niet om cliënten naar je eigen praktijk te leiden.

Volgende stap

t

Lees ook: Coaching of therapie? Wanneer coach je, wanneer verwijs je en Systemisch werken: een sessie in gewone taal

Meer weten over de opleiding zelf? Bekijk de Relatie Coach opleiding of de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.