Familieopstelling: wat gebeurt er op zo’n avond?

Door Lianne, trainer bij De Upstarter

Waarom dit artikel bestaat

Wie voor het eerst overweegt naar een familieopstelling te gaan, zoekt zelden naar theorie. De vraag is praktischer en spannender: wat gebeurt daar eigenlijk, moet ik iets vertellen, kan ik ook alleen kijken, en hoe weet ik of het veilig is. Dit artikel beantwoordt die vragen door een gewone avond te beschrijven. Niet de mooiste versie, de gewone.

19.00 uur: binnenkomen

De ruimte is meestal eenvoudiger dan je verwacht. Een kring stoelen, tien tot vijftien mensen, een begeleider die bij de deur staat. Sommige mensen kennen elkaar van een vorige avond, de meesten niet. Je zet je schoenen bij de deur of niet, afhankelijk van de begeleider, en je zoekt een stoel.

Wat opvalt is de stilte. Niet ongemakkelijk, eerder afwachtend. Mensen weten dat er straks iets persoonlijks in de ruimte komt, van henzelf of van een ander, en dat maakt dat ze minder praten dan in een gemiddelde wachtkamer.

19.15 uur: de ronde

De begeleider opent met een korte uitleg en een ronde. Iedereen zegt zijn voornaam en, als hij wil, waarom hij er is. Dat laatste is vrijwillig. Ongeveer de helft komt met een eigen vraag, de andere helft komt om te ervaren hoe het werkt of om beschikbaar te zijn als representant.

In deze ronde gebeurt al iets dat kenmerkend is voor de methode: de begeleider vraagt niet door. Iemand zegt dat hij vastloopt in de relatie met zijn moeder, en dat is genoeg. Er wordt geen geschiedenis uitgevraagd, geen diagnose gesteld. De begeleider noteert, en gaat verder.

19.30 uur: de eerste opstelling

De begeleider kiest wie als eerste aan de beurt is, of vraagt wie er klaar voor is. De vraagsteller gaat naast de begeleider zitten en krijgt een paar vragen die kort en feitelijk zijn: wie hoort er bij je gezin van herkomst, zijn je ouders nog in leven, zijn er kinderen jong overleden, zijn er mensen uit de familie verdwenen of buitengesloten. Geen verhalen, alleen feiten.

Dan vraagt de begeleider de vraagsteller om uit de kring mensen te kiezen die zijn vader, zijn moeder en hemzelf representeren. De vraagsteller staat op, legt een hand op de schouder van degene die hij kiest, en zet hem ergens in de ruimte neer. Daarna de volgende. Hij doet dat zonder te praten, op gevoel, en gaat weer zitten.

Wat er dan ontstaat is een beeld. Drie mensen in een ruimte, op een bepaalde afstand van elkaar, in een bepaalde richting kijkend. Vaak is dat beeld al informatief voordat er iets gezegd is. Een representant voor de vader die met zijn rug naar de rest staat. Een representant voor de zoon die ver bij beide ouders vandaan staat en naar de deur kijkt.

19.45 uur: de representanten spreken

De begeleider vraagt de representanten om te zeggen wat ze merken. Niet wat ze denken dat de bedoeling is, maar wat er lichamelijk en emotioneel in hen gebeurt op de plek waar ze staan. Representanten zeggen dingen als: ik voel me zwaar, ik wil hier weg, ik kan niet naar haar kijken, ik voel me verantwoordelijk voor hem.

Voor nieuwkomers is dit het moment waarop de avond vreemd wordt. Mensen die niets weten van de familie van de vraagsteller, zeggen dingen die de vraagsteller herkent. Hoe dat werkt is een eigen vraag, waar een apart artikel over gaat. Voor nu volstaat het om te zien wat de begeleider ermee doet: hij neemt de waarnemingen serieus zonder ze tot waarheid te verheffen, en hij blijft bij de vraagsteller checken of het klopt.

20.00 uur: bewegen en zinnen

Het werk bestaat uit kleine stappen. De begeleider verplaatst iemand, of vraagt een representant om een zin te zeggen tegen een andere representant. Die zinnen zijn eenvoudig: ik zie je, jij bent mijn vader, ik ben de kleine, jij de grote. Soms voegt de begeleider iemand toe die nog ontbrak, bijvoorbeeld een overleden broer of een eerste partner van een van de ouders.

Wat de vraagsteller ziet, is hoe het beeld verandert als er iets erkend wordt dat eerder geen plek had. Representanten die eerst niet naar elkaar konden kijken, kunnen dat na een zin opeens wel. Dat is geen toneel; representanten weten zelf vaak niet waarom het verandert. Het is ook geen magie; een bruikbare verklaring is dat mensen reageren op ordening en erkenning, en dat die reactie in een opstelling zichtbaar wordt.

20.20 uur: de vraagsteller stapt in

Aan het eind vraagt de begeleider de vraagsteller meestal om zijn eigen plek in te nemen, in plaats van zijn representant. Hij staat dan zelf tegenover de representant van zijn vader of moeder en zegt de zinnen zelf. Dit is het moment dat het meeste doet, en de begeleider houdt het kort. Een opstelling eindigt niet met een oplossing, maar met een beeld dat de vraagsteller mee naar huis neemt.

20.30 uur: nabespreking, en dan niet

Hier wijkt een opstellingenavond af van wat mensen verwachten. Er wordt niet uitgebreid nagepraat. De begeleider vraagt de representanten om uit hun rol te stappen, bedankt ze, en vraagt de vraagsteller om zijn beeld een tijd bij zich te houden zonder er veel over te praten. De reden is praktisch: wat in een opstelling gebeurt, werkt na in de weken erna, en analyseren haalt die nawerking weg.

Daarna volgt een tweede opstelling, soms een derde. Rond 22.00 uur is de avond klaar.

Wat er van je wordt gevraagd

Als je komt om te kijken: niets, behalve aanwezigheid en vertrouwelijkheid. Wat je hoort, blijft in de ruimte. Als je gekozen wordt als representant mag je nee zeggen; een goede begeleider vraagt dat expliciet. Als je een eigen vraag inbrengt, wordt er niets van je verwacht behalve een paar feiten en de bereidheid om te kijken naar wat er ontstaat.

Waar je op mag letten bij een begeleider: of hij representanten vrij laat in wat ze zeggen, of hij regelmatig bij de vraagsteller checkt, of hij stopt als het te veel wordt, en of hij duidelijk is over wat een opstelling niet is. Een opstelling vervangt geen behandeling en lost geen conflict op dat thuis nog gevoerd moet worden.

Veelgestelde vragen

Moet ik iets over mezelf vertellen op een opstellingenavond?
Nee. In de ronde zeg je je voornaam en, als je wilt, waarom je er bent. Dat laatste is vrijwillig.

Kan ik ook alleen komen kijken?
Ja. Ongeveer de helft van de mensen komt om te ervaren hoe het werkt of om beschikbaar te zijn als representant.

Mag ik weigeren als ik als representant word gekozen?
Ja. Je mag altijd nee zeggen, en een goede begeleider vraagt dat uitdrukkelijk.

Volgende stap

Wil je het zelf meemaken voordat je een eigen vraag inbrengt? Meld je aan als representant via de pagina Opstellingen & coaching. Daar kun je ook een eigen opstelling boeken.

Lees ook: Representant bij een familieopstelling: een ervaring en Een familieopstelling begeleiden: de avond stap voor stap

De data van de opstellingenavonden staan op de pagina Opstellingen & coaching.