Geschiedenis van familieopstellingen: Moreno tot Hellinger
Door Veni, trainer bij De Upstarter
Waarom de stamboom ertoe doet
Een werkvorm die haar eigen geschiedenis niet kent, kan niet uitleggen waarom ze doet wat ze doet. Wie weet waar het ruimtelijk werken vandaan komt, kan beoordelen welk deel van een opstelling methodisch is en welk deel stijl van een bepaalde begeleider. Dit artikel loopt de lijn langs, in vijf stappen.
Stap 1: psychodrama, jaren twintig en dertig
De Oostenrijks-Amerikaanse psychiater Jacob Moreno ontwikkelde in Wenen en later in New York het psychodrama: een groepsmethode waarin een deelnemer een situatie uit zijn leven niet vertelt maar speelt, met andere groepsleden in de rollen van de betrokkenen. Moreno voerde twee dingen in die in de opstelling nog altijd zichtbaar zijn: het idee dat een groep de werkelijkheid van één persoon kan dragen, en de techniek van het rolwisselen, waarbij de hoofdpersoon de plek van een ander inneemt om van daaruit te kijken.
Wat de opstelling niet overnam: het spelen. In psychodrama wordt er gesproken, bewogen en geïmproviseerd. In een opstelling wordt vrijwel alleen gestaan en waargenomen.
Stap 2: gezinsbeeldhouwen, jaren zestig en zeventig
De Amerikaanse gezinstherapeute Virginia Satir, een van de grondleggers van de gezinstherapie, liet gezinnen hun onderlinge verhoudingen uitbeelden in een stilstaand beeld: wie staat dicht bij wie, wie kijkt weg, wie is hoger of lager. Dit gezinsbeeldhouwen was oorspronkelijk een werkvorm met het echte gezin in de kamer. In haar latere familiereconstructies liet ze groepsleden rollen innemen uit het gezin van herkomst van één deelnemer, en daarmee was de representant geboren.
Van Satir komt het stilstaande beeld, de aandacht voor afstand en richting, en de ervaring dat een beeld meer zegt dan een beschrijving. Van haar komt ook iets dat later bij Hellinger naar de achtergrond raakte: warmte, en het idee dat de begeleider niet weet maar vraagt.
Stap 3: de meergenerationele blik
Terwijl Satir met beelden werkte, ontwikkelden anderen de theorie die de beelden betekenis gaf. Murray Bowen beschreef hoe patronen over generaties worden doorgegeven en introduceerde het genogram, de getekende stamboom met relaties erin. Ivan Boszormenyi-Nagy beschreef loyaliteit, de balans van geven en nemen en de roulerende rekening. Beiden keken verder dan het gezin in de kamer, naar de grootouders en overgrootouders die er niet bij zaten en toch meededen.
Zonder deze stap zou een opstelling niet verder reiken dan het huidige gezin. Dat ze dat wel doet, en dat een overleden grootvader een plek kan krijgen, komt uit deze theoretische lijn.
Stap 4: Hellinger, jaren tachtig en negentig
Bert Hellinger leerde de familiereconstructie bij Amerikaanse therapeuten uit de school van Satir en de transactionele analyse, en bracht er een eigen wending in aan. Hij haalde het spel eruit en vertraagde het werk tot een reeks van kleine verplaatsingen en zinnen. Hij voerde de fenomenologische houding in: de begeleider neemt waar wat zich aandient en volgt dat, in plaats van een vooraf bedacht plan uit te voeren. En hij formuleerde de ordeningen van binding, volgorde en balans als terugkerende patronen die in vrijwel elke opstelling te herkennen zijn.
Daarmee werd de opstelling een eigen werkvorm, herkenbaar en overdraagbaar. Het is ook het moment waarop ze een naam en een gezicht kreeg, met de voordelen en nadelen van dien.
Stap 5: de vertakkingen, vanaf 2000
Na Hellinger waaierde het veld uit. Matthias Varga von Kibéd en Insa Sparrer ontwikkelden in München de structuuropstelling, waarin niet familieleden maar elementen van een vraagstuk worden opgesteld, zoals een doel, een obstakel en een hulpbron. Franz Ruppert ontwikkelde een traumagerichte variant waarin delen van de eigen psyche worden opgesteld. Jan Jacob Stam bracht in Nederland de organisatieopstelling tot ontwikkeling, en instituten in het hele land vertaalden Hellingers werk naar een rustiger, veiliger en beter onderbouwde praktijk. Over de structuuropstelling en de organisatieopstelling gaan aparte artikelen.
Deze vertakkingen hebben twee dingen gemeen: ze namen de werkvorm over en lieten de persoon van Hellinger los. Dat is, achteraf gezien, de normale gang van een methode die volwassen wordt.
Wat de stamboom je leert over een avond
Als je nu een opstelling bijwoont, zie je alle vijf de stappen tegelijk. De groep die de werkelijkheid van één persoon draagt, komt van Moreno. Het stilstaande beeld en de representant komen van Satir. De grootouders die een plek krijgen, komen van Bowen en Nagy. De korte zinnen en de verplaatsingen komen van Hellinger. En de voorzichtigheid, de nazorg en de bereidheid om niet te weten, komen van de generatie na hem.
Wie dat ziet, kan beoordelen wat een begeleider doet. Als hij veel praat, werkt hij meer vanuit psychodrama dan vanuit de opstelling. Als hij veel weet, werkt hij vanuit het late Hellinger. Als hij vraagt en wacht, werkt hij vanuit Satir en vanuit de hedendaagse praktijk.
Veelgestelde vragen
Waar komt de familieopstelling vandaan?
Uit het psychodrama van Moreno, het gezinsbeeldhouwen van Satir, de meergenerationele theorie van Bowen en Nagy, en de werkvorm die Hellinger daarvan maakte.
Wat is het verschil tussen psychodrama en een opstelling?
In psychodrama wordt gespeeld en geïmproviseerd. In een opstelling wordt vooral gestaan en waargenomen.
Wat kwam er na Hellinger?
Onder meer structuuropstellingen, traumagerichte varianten en organisatieopstellingen.
Volgende stap
Wil je verder lezen? Het artikel over de vijf boeken geeft een volgorde. Wil je het vak leren, vraag dan de brochure van de opleiding Systemisch Coach aan.
Lees ook: Bert Hellinger: wie was hij en waarom is hij omstreden? en Loyaliteit en balans: de contextuele benadering van Nagy
Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.