Ethiek van familieopstellingen: toestemming en afwezigen

Door Lianne, trainer bij De Upstarter

Waarom ethiek hier geen bijzaak is

Een opstelling werkt met mensen die niet in de ruimte zijn. Ze worden gerepresenteerd, er wordt over hen gesproken, er worden zinnen in hun naam gezegd, en ze weten van niets. Dat is geen bijkomstigheid van de werkvorm; het is de werkvorm. Het maakt de opstelling tot een van de weinige begeleidingsvormen waarin de ethische vragen niet aan de rand liggen maar in het midden. Dit artikel loopt er vijf langs.

1. De afwezigen

De vader die wordt opgesteld, heeft daar geen toestemming voor gegeven. De ex-partner die een plek krijgt, weet niet dat ze in een kring in een buurthuis ter sprake komt. Dit is niet te vermijden, en het is te verantwoorden, mits de begeleider drie dingen bewaakt.

Het eerste is dat een opstelling nooit uitspraken doet over de werkelijke afwezige. Wat de representant van de vader meldt, is wat een representant meldt; het is geen feit over de vader. Een begeleider die zegt dat de vader kennelijk iets heeft meegemaakt, overschrijdt een grens. Een begeleider die zegt dat de representant van de vader iets meldt en vraagt wat dat voor de vraagsteller betekent, blijft erbinnen.

Het tweede is dat de vertrouwelijkheid in de kring absoluut is. Wat over een afwezige wordt gezegd, verlaat de ruimte niet. De begeleider zegt dat aan het begin, en herhaalt het als het nodig is.

Het derde is dat de begeleider de afwezige met dezelfde partijdigheid behandelt als de aanwezige. Dat is de meerzijdige partijdigheid van Nagy: de vader krijgt een plek met waardigheid, ook als de vraagsteller boos op hem is. Een opstelling waarin een afwezige wordt veroordeeld, is geen opstelling meer maar een tribunaal.

2. Kinderen

Minderjarige kinderen worden regelmatig gerepresenteerd, bijvoorbeeld in een vraag van een ouder over de relatie met een kind. Dat kan, met dezelfde zorgvuldigheid als bij andere afwezigen, en met één aanscherping: het kind kan zich niet verweren en heeft de ouder nodig. Een opstelling waarin een ouder iets over zijn kind meent te ontdekken, moet eindigen bij wat de ouder zelf kan doen, nooit bij een conclusie over het kind.

Minderjarigen zelf in een opstelling laten deelnemen, als vraagsteller of representant, is iets anders. Dat hoort niet thuis in een open avond met volwassenen. Er bestaan vormen van systemisch werk met kinderen en gezinnen, maar die vragen een eigen kader, een eigen opleiding en de betrokkenheid van beide ouders.

3. Wat de begeleider meent te zien

Een ervaren begeleider ziet veel, en dat is zijn grootste risico. Hij herkent een patroon, hij heeft een hypothese, en de verleiding is om die in de opstelling te brengen in de vorm van een interventie die het beeld naar zijn hypothese toe duwt. Als de representanten vervolgens bevestigen wat hij dacht, is dat geen waarneming meer maar een echo.

De ethische regel is eenvoudig en moeilijk: elke interventie is een vraag, en het beeld mag nee zeggen. Een begeleider die zijn hypothese loslaat zodra het beeld hem tegenspreekt, werkt verantwoord. Een begeleider die doorduwt, gebruikt de opstelling om zijn eigen beeld te bewijzen, en de vraagsteller gaat naar huis met het beeld van de begeleider in plaats van het zijne.

Dit is ook waar de vroege en de late Hellinger uiteengaan. De vroege Hellinger vroeg; de late Hellinger wist.

4. Toestemming van de vraagsteller

Toestemming is niet een handtekening vooraf. Ze is een doorlopende toestand die de begeleider tijdens de opstelling blijft toetsen. Een vraagsteller die ja zei om in te brengen, kan halverwege merken dat het te veel wordt, en moet dan kunnen stoppen zonder dat het als falen wordt ervaren. De begeleider zegt dat vooraf, en hij kijkt tijdens de opstelling of het nog klopt.

Hetzelfde geldt voor representanten. Nee mogen zeggen tegen een rol is een recht, geen gunst, en een representant die tijdens de opstelling overspoeld raakt, mag eruit. Een begeleider die een representant laat staan omdat de opstelling anders stokt, heeft zijn prioriteiten omgedraaid.

5. Wat er met het beeld gebeurt

Na afloop heeft de vraagsteller een beeld, en hij heeft zinnen gehoord. De vraag is wat hij daarmee doet in de echte wereld. Een opstelling geeft geen opdracht, en een begeleider moet dat uitdrukkelijk zeggen. De vraagsteller die naar huis gaat en zijn moeder confronteert met wat een representant zei, heeft de opstelling verkeerd begrepen, en de begeleider die dat niet heeft voorkomen, heeft zijn werk niet afgemaakt.

Hetzelfde geldt voor diagnoses. Een opstelling kan een beeld laten zien dat op een verstrengeling met een verzwegen gebeurtenis lijkt. Dat is een beeld. Het is geen vaststelling dat die gebeurtenis heeft plaatsgevonden, en een begeleider die het zo presenteert, zet de vraagsteller op het spoor van een familiegeschiedenis die misschien niet bestaat. Dit is in het verleden gebeurd, en de gevolgen waren ernstig.

Wat dit vraagt van een opleiding

Ethiek is in opstellingenwerk geen hoofdstuk aan het eind maar een oefening die bij elke opstelling terugkomt: wat heb je gezegd over de afwezige, waar heb je doorgeduwd, wanneer heb je toestemming niet opnieuw getoetst, wat heeft de vraagsteller mee naar huis gekregen als opdracht die het niet was. Een opleiding die dit niet systematisch bespreekt in supervisie, levert begeleiders af die het pas leren als het misgaat.

Veelgestelde vragen

Mag je iemand opstellen die daar geen toestemming voor gaf?
Dat is niet te vermijden en wel te verantwoorden, mits een opstelling nooit uitspraken doet over de werkelijke persoon.

Kunnen kinderen worden gerepresenteerd?
Ja, met extra zorgvuldigheid. Een kind kan zich niet verweren en heeft de ouder nodig.

Wat houdt toestemming van de vraagsteller in?
Het is geen handtekening vooraf maar iets wat de begeleider tijdens de opstelling blijft toetsen. Stoppen moet altijd kunnen.

Volgende stap

Wil je weten hoe ethiek in de opleiding aan bod komt? Vraag de brochure aan of plan een intakegesprek.

Lees ook: Familieopstelling: contra-indicaties en wanneer niet en Een familieopstelling begeleiden: de avond stap voor stap

Bekijk de opleiding Systemisch Coach van De Upstarter.